Tanks for fun

De parade van gisteren begon bij een gehavend huis in het centrum van Sofia. Even leek het oorlog. Zes mei is Georgievden, de dag van de heilige Georgi (Sint Joris), de beschermheilige van onder meer het leger. Duizenden mensen keken naar wat ooit een opzichtige parade moet zijn geweest. Nu waren er niet meer dan 25 voertuigen, waarvan 1 nieuwe tank, aangekocht voor de manschappen in Afghanistan. ' De andere zes staan inmiddels in Kabul', aldus Bulgaarse kranten. Er vlogen in totaal 3 helikopters over en 3 straaljagers. Die volgens latere geruchten elkaar eigenlijk veel te dicht hadden genaderd en een bijna ongeluk veroorzaakten.

Het was een beetje zielig allemaal. Maar zo te zien had jong en oud een goede middag. Aan het einde mocht iedereen om president Georgi Parvanov heen staan en proberen hem een handje te geven. Het was ten slotte zijn naamdag.

Het is misschien de laatste parade op zes mei. Gisteren was dag 10 van 10 dagen vakantie in Bulgarije. De overheid, onderwijs, alles lag op zijn gat. Onverantwoord, zo lieten economische analisten gisteren weten op het Bulgaarse journaal. Deze feestdagen kosten de staat maar liefst 60 miljoen euro. Dat kan anders. Door bijvoorbeeld 5 en 6 mei af te schaffen. Die deugen toch nergens voor, aldus de analisten. Wat zou betekenen dat in de toekomst ook de parade wordt afgeschaft.

Wojtek en Veni

Veni (11) uit Bulgarije (rechts op de foto, links Wojtek uit Polen) is snel. Acht maanden in Nederland en hij spreekt al behoorlijk Nederlands. Handig voor de juf , want daardoor kan Veni af en toe vertalen voor de andere twee Bulgaarse jongetjes in de schakelklas van De Kameleon, een basisschool in de Rotterdamse wijk Charlois. Ze begrijpen nog vrijwel niets van wat Jongejan ze met gebaren en plaatjes probeert duidelijk te maken. Snel afgeleid dwalen hun blikken door het lokaal. Hun sjofele kleding verraadt armoede thuis. De school maakt zich zorgen om de twee magere jochies. Hun moeder zit in de gevangenis. De docent is bang dat ze halverwege het jaar weer van school worden gehaald. In de grote Nederlandse steden en een aantal landbouwgebieden is het aantal Bulgaren en Polen op basisscholen afgelopen jaar razendsnel gestegen. Polen blijven, Bulgaarse kinderen verdwijnen vaak halverwege het schooljaar weer, signaleert Marjan de Willigen, directeur van De Kameleon. Bulgaren mogen vrij naar Nederland reizen, maar hebben in tegenstelling tot bijvoorbeeld Polen nog geen onbeperkt recht hier te werken en wonen. In de praktijk pendelen ze meer en gaan de kinderen mee. ,,Heel erg,” zegt docent Arie van den Berg. ,,Die kinderen kunnen zich nergens echt hechten. Als ze ooit bij ons terugkomen kun je weer van vooraf beginnen.” Foto's: Cees Zorn

'fictie of non-fictie'

In Bulgarije lijkt een scandaleuze misdaadserie te lopen. Na twee andere recente moorden in het ondergrondse circuit, kreeg afgelopen maandag misdaadschrijver Georgi Stoev een kogel door zijn kop voor hotel Pliska in Sofia. 'Voor het oog van tien kinderen', zoals de Bulgaarse media er netjes bij vermelden. De 34-jarige Stoev heeft 9 misdaadromans op zijn naam staan, waaronder een paar met de titel BG Godfather. Hij doet daarin een boekje open over alle misdaadbazen van Bulgarije vanaf de opbouw van het Bulgaars maffia-imperium tot nu toe. Dat werd hem niet in dank afgenomen, zo blijkt. Vraag die bij mij meteen oppopt: Hoeveel fictie is fictie in Bulgarije? Ik was niet de enige die daarover nadacht. Een Bulgaarse internet provider maakte een heuze affiche voor een nieuwe film met de naam 'Aansteker'. De aansteker is minister van Binnenlandse zaken Roemen Petkov, die een Servische narcobaas een veilig thuis in Bulgarije zou hebben gegeven. Hoofdrolspeler Petkov wordt omschreven als een 'maniakale' minister, een 'excentrieke communistische apparatsjik. een alcoholist wiens hobby het is om te urineren in de centrale stadsplee'. Andere rollen in de nieuwe misdaadserie zijn weggelegd voor premier Sergej Stanisjev en verschillende maffiabazen. Producent: president Georgi Parvanav-gotse ( de bijnaam die de beste man kreeg toen hij tijdens de commu-periode voor de veiligheidsdienst werkte). De affiche kun je als sticker op je mobieltje plakken.

'Ken Lee'

Ook in Bulgarije loopt al jaren het programma Idols. Mateloos populair en er komen bijzonder goede zangeressen vandaan, zoals Nevena, de winnares van 2007. Soms klinken de stemmen minder soepel. Zo verkondigede een aanstormend talent onlangs bij een van de voorrondes dat ze 'Ken Lee' ging zingen, van Mariah Carey. "Je bedoelt 'Without you'", zei een verbaasde mevrouw van de jury. Maar het meisjes was zeer overtuigd. "Nee, Ken Lee." Waarop ze een taal liet horen die meer weg had van Noord-Koreaans dan van Engels. Het is allemaal op you tube gezet, met 'Engelse' ondertiteling. Leedvermaak is soms het beste vermaak.

Balkanlogica

Bulgarije is fanatiek aan het latiniseren geslagen. In Sofia krijgt de ene na de andere straat naast het Cyrillisch ook een Latijnse versie. Alles om de niet-Slavische bezoeker een gevoel van thuis zijn te garanderen. Handig nietwaar? Je vervangt gewoon de Cyrillische letters voor Latijnse en iedere niet-Bulgaar weet wat je bedoelt.

Verdwijnend straatbeeld (3)

Het lijkt een nationale sport: welke Bulgaar kan het snelst met zijn tong en tanden het zonnebloempitje van z'n harde velletje ontdoen en dit met roestig rochelgeluid op straat spugen. Toegegeven: lekker is het wel, dat pitjes knabbelen. En een kioskje waar je ze kon krijgen was immer in de buurt. Was, want ook die stalletjes lijken te verdwijnen. Deze dame boert blijkbaar nog redelijk goed. Haar raampjes zijn althans blinkend gewassen en je moet toch nog even in de rij voor je wat kunt kopen. Maar ze krijgt geduchte concurrentie van de hypermarkten in de buitenwijken. En ja, als je je auto vol kunt laaien voor een halve maand, dan ga je toch niet op zoek naar een notenstalletje?

Voor altijd jong

Wat maakt u van deze reclame in het centrum van Sofia? 'Mladi', jong. En 'zavinagi', voor altijd, staat er bij gekrabbeld. Dus de meneer met duikbril wil van zijn rimpels af? Misschien met een modern zalfje met de lokkende naam magniflex? Of een frisse duik in een met zeewier volgestouwd zwembad. Misschien doet meneer elke dag oefeningen op dat ding rechst onder in beeld? Dat houten blok. Of is het een cracker? Is magniflex een dieet? Google moest hier uitkomst brengen. Niets zalfjes, zeewier of een vermageringskuur. De meneer is in 2007 geboren en zijn ouders kochten toen een matras van het merk magniflex. In 2047 is hij veertig en blijkbaar heeft hij zo fantastisch geslapen al die jaren dat hij nog steeds kilometers ver kan zwemmen. Prikkelend, dat wel.

Verdwijnend straatbeeld (2)

Het voelt nog steeds vreemd om je brief door een gleufje in een smoezelige tram te proppen. Toch doen ze het in Sofia al jaren. Gemakkelijk is dat niet. Voordat je je door de mensenmassa hebt gewurmd en de gleuf hebt gevonden, moet het hendeltje dat de gleuf beschermt tegen sneeuwballen en sigarettenpeuken omhoog gesjord. Wij hadden geluk dat een jolige trambestuurder ons wel grappig vond, zo klungelend bij zijn trammetje. Maar je hebt er ook die met veel sjagrijn door willen. Bovendien telt Sofia steeds meer bewoners die de auto verkiezen boven de tram. En parkeer je BMW maar eens langs zo'n trammetje om je kaart naar de VS erin te duwen. Nee, dan toch maar op het postkantoor. Ik vrees dus dat de trambrievenbus gaat verdwijnen. Jammer, jammer. Het is toch telkens weer een klein avontuurtje.

Keiharde baklava

Baklava heet een nieuwe Bulgaarse film waar veel ophef over onstaan is. In tegenstelling tot het mierzoete Turkse hapje, is de film ranzig en snoeihard. De ingredienten zijn veel geweld en harde seks, als je ten minste de videoclips mag geloven die dienen als reclame voor Baklava. De onderwerpen zijn niet nieuw voor Bulgarije. De spelers wel: tienjarige jongetjes en meisjes die uit weeshuizen in de regio Bourgas zouden zijn gehaald. In de clips tongzoenen ze elkaar en wordt de suggestie gewekt van verkrachtingen. Fouter kan bijna niet. Het openbaar ministerie heeft een onderzoek ingesteld naar de clipmakers en de leiding van de weeshuizen.

Piloten met nog meer lef

En een enkeling die een beetje sneeuw wel stoer vindt...

Piloten met lef

Het is elke winter weer ellende. Dan hangt er een pafferige mist boven het vliegveld van Sofia. Nu ligt de Bulgaarse hoofdstad in een dal. Dus horen wat lagerhangende wolken erbij. Maar het komt regelmatig voor dat de rest van de stad blaakt in het zonlicht, terwijl de luchthaven onvindbaar is. Dit is met opzet gedaan, zo gaat het verhaal. Het vliegveld is gebouwd tijdens WOII door de Duitsers, waarmee de Bulgaren destijds bevriend waren. En die wilden natuurlijk niet dat hun oorlogstuig vanuit de lucht te zien was.
Het resultaat van deze geniale zet is dat in de wintermaanden de ene na de ander vlucht wordt afgelast of omgeleid naar andere luchthavens. Vreemd, tegenwoordig heb je toch moderne radarsystemen, zou je denken. Maar die heeft Bulgarije niet. Of niet de juiste. Volgens een bekende in de toeristenbusiness bezit luchthaven Sofia wel een geavanceerd radarsysteem, maar dat werkt maar tot een zicht van 350 meter. Een bevriende journalist meent dat er wel degelijk een syteem bestaat waarbij je kunt landen met nog geen vijf meter zicht, maar dat kost meer dan 200 miljoen euro en zoveel poen heeft de Bulgaarse staat niet. Of er niet voor over.
Dus landden in de afgelopen weken om de haverklap vliegtuigen op nevelloze plekken, zoals Varna aan de Zwarte Zee. Het ging daarbij vooral om buitenlandse vliegmaatschappijen. Bulgaarse piloten raakten wél de hoofdstedelijke grond. Toen ik in december naar Sofia vloog met Bulgaria air was het vanaf Servië sprankelend helder. Enkel boven de Bulgaarse hoofdstad hing een dikke pluk watten. Daar draaide de Bulgaarse piloot zijn hand niet voor om. We cirkelden wat boven het vliegveld en hop, daar dook het vliegtuig de grijze massa in. Ik kon even niet zien waar ik was en ik zag het nog niet toen we al op de grond stonden. Geen gezeur: we waren veilig geland. Dat zouden meer piloten zo moeten doen, suggereerde de Bulgaarse minister van Transport onlangs. Volgens hem is het probleem namelijk niet alleen te wijten aan technologische onvolkomenheden, maar zeker ook aan ‘het lef van de piloten’. Had ik even geluk dat ik met de Bulgaren vloog.





Fotografe Nadezhda Chipeva kroop in de cockpit en legde het uitzicht van de piloten vast.

Verdwijnend straatbeeld (1)

In de Bulgaarse hoofdstad Sofia moet je ze met een loep zoeken. De straatverkopers van kjoefteta en kebabtsjeta, die immer buiten, zelfs in de ergste vrieskou, vettige vleespakketjes verkopen. De Bulgaren die het op kool doen zijn helemaal schaars, want elektriciteit is sneller en dus winstgevender. In Vidin doen ze het nog allemaal wel. De platgedrukte gehaktballetjes kosten er nog geen lev en ze worden je gegeven door een breedglimlachende mevrouw met gouden voortand. Vidin is leeggelopen, vertellen de mensen die er wonen. Terwijl er tien jaar geleden nog 70.000 mensen woonden, huizen er nu nog slechts 35.000. Er zou een grote kolonie in Spanje wonen. Vriend kent vriend en familielid zoekt familielid op. De rest is verkast naar Sofia. Dan maar zonder goedkope kjoefteta in de open lucht.

Waar is de Donau gebleven?

Vidin aan de Donau. 16 graden onder nul. Je hoort een schip, maar je ziet 'm niet. Hij daar wel?

Foto: Nadezhda Chipeva

Over en uit

De laatste Bulgaarse dienstplichtigen slaakten vorige week een kreet van opluchting. 127 jaar lang redden de Bulgaarse boys hun natie. Dat was op z’n zachtst gezegd ‘niet leuk’. ‘Ik moest bij min 10 graden in de sneeuw afwassen’, vertelde een vriend mij. Hij had wat gezegd dat zijn overste niet beviel. In de jaren 84-85 werden Bulgaarse Turken gedwongen hun naam van Achmed in Ivan te veranderen. De jongens die dat voor elkaar moesten krijgen, kampten nog jaren met helse nachtmerries. Na de val van het communisme was het iets beter. Maar de keuze tussen Irak of de kazerne van Sjoemen bleef moeilijk.
Allemaal voorbij. In 1998 besloten de Bulgaren het destijds 115.000 sterke leger om te bouwen tot een professioneel vrijwillig leger. Eind 2006 was de luchtmacht en marine al zover. Vorige week stapten de laatste 2413 dienstplichtigen van de landmacht de vrijheid in. Wat over blijft zijn de mannen die wel willen; 39.000 in totaal. Zo’n 4000 vacatures staan nog open. Voor het salaris hoef je het niet te laten. De soldaat in opleiding krijgt circa 450 leva, zo'n 225 euro. Op missie in Irak of Afghanistan is qua geld leuker. 3300 euro per maand voor een ‘gewone’ soldaat. Een officier vangt circa 4100 euro. Het is het laagste soldatensalaris binnen de Navo, zo melden Bulgaarse media.
Ik zal ze missen, die kale hoofden die na hun afzwaaien zo dronken als een tor uit de treinramen hingen. Want dat was wel leuk.

Foto (Georgi Kozjoecharov) In Sofia hielden de laatste landmachtsoldaten een speciale ceremonie.

Azis flikt het weer

Wederom beroerde de Bulgaarse popfolkster Azis de Bulgaarse burgers. Ditmaal door zijn vriend ‘De Chinees’ over zijn baardje te likken op een metershoog billboard in het centrum van verschillende Bulgaarse steden. Met het plakkaat wilde de nationale zender TV2 reclame maken voor de nieuwe ‘avondshow van Azis’. Schande, vonden de burgemeesters. In Plovdiv kwam het plakkaat met de likkende homo’s niet omhoog, in de stad Kjoestendil en hoofdstad Sofia konden voorbijgangers een hele morgen naar Azis en zijn vriendje kijken, voordat het stadsbestuur ook daar beval het ding te verwijderen. We zijn niet tegen homo’s, gaf de onderburgemeester van cultuur van Sofia als commentaar. ‘Als er twee hetero’s op zo’n manier op een billboard staan, tolereren we het ook niet. Het gaat er gewoon om dat we niet alles moeten ophangen wat maar voorbij komt.’ Het is niet de eerste keer dat Azis een loopje neemt met de Bulgaarse zeden. In 2004 haalde Bojko Borissov, destijds de hoogste chef van politie en nu burgemeester van Sofia, een billboard weg waarop Azis afgebeeld was in zijn blote gat. Eronder stond geschreven; ‘Hoe pijn doet het…’ Azis wilde er zijn nieuwe album mee promoten. Maar zijn billen hingen tegenover het standbeeld van de Bulgaarse vrijheidsstrijder Vassil Levski. Een belediging van de Bulgaarse natie, volgens Borissov. Wordt vervolgd…

Op de foto (van Nadezhda Chipeva): Azis en De Chinees in een reclame voor on-line daten. Deze kocht wel blijven hangen.

'Europese' discipline

In Bulgarije heb je als autobestuurder drie handen nodig. Twee om het stuur vast te houden en één om een kruisje te slaan. De cijfers liegen er niet om: Vanaf januari tot oktober dit jaar kwamen meer dan 600 mensen om bij verkeersongevallen. Niet dat de verkeerspolitie achterover leunt. Sinds begin dit jaar zijn 20.000 dronken automobilisten op de bon geslingerd. Achtduizend daarvan hadden 1,2 promille alochol in hun bloed; minimaal vijf glazen sterke drank. Drieduizend chauffeurs moesten hun rijbewijs inleveren voor te hard rijden. Een aantal jaren geleden, zou ik gezegd hebben: "Mooi aangedikte cijfers, maar de Bulgaarse verkeerspolitie is berucht vanwege haar grote zakken. Als je contacten hebt of geld, het liefst beiden, zit je na aanhouding zo weer achter het stuur". Het verhaal van een buurvrouw geeft hoop op verbetering. Deze dame, een allervriendelijkste 55-plusser, presteert het om in een mum van tijd van Sofia naar het Rilaklooster in de bergen te crossen, handig manoeuvererend tussen trage voorgangers, tegemoetkomende vrachtwagens en gedeukte vangrails. Een tijdje geleden verloor een Duitse meerijder zijn maaginhoud halverwege de rit. Ze is een paar maal aangehouden, maar - zoals dat gaat in Bulgarije - haar vele 'vrazki ' zorgden voor een prettige afloop. Vorige week lukte dat niet meer. Met wat voor snelheid ze door Sofia racete meldde ze niet, maar het moet waanzinnig hard zijn geweest. Ze betaalde 300 leva boete (150 euro, evro in het Bulgaars) en ze is voor twee maanden haar rijbewijs kwijt. Haar vrazki hielpen geen sikkepit. Waarschijnlijk zullen de Bulgaren nog meer bewijzen van deze 'Europese' discipline zien in de komende maanden. Vanaf vandaag - 1 november - moeten alle Bulgaarse chauffeurs met hun lichten aan rijden, ook overdag. Tot 9 november krijgen overtreders slechts een waarschuwing. Vanaf de 10e kost het ze 20 leva. En oh ja, de verkeerspolitie zoekt naar een mogelijkheid om auto's te confisqueren van chauffeurs zónder rijbewijs.

Oudste ombudsman ter wereld

Ginjo Ganev, de Bulgaarse ombudsman voor de mensenrechten telt 79 lentes. Volgens mij is er geen hogere bejaarde in dit beroep te vinden. Ganev is daarom - heb ik besloten - de oudste ombudsman ter wereld. Chapeau! Niet alleen omdat hij het in het weinig bejaardenvriendelijke Bulgarije weet uit te houden, maar omdat hij nog zeldzaam kwiek is van geest. ‘Bent u in bikini?’, vroeg hij toen ik hem eind augustus belde voor een afspraak. In bikini, mompelde ik, wat verontrust. Had ik de juiste man aan de lijn? ‘Bent u aan de Zwarte Zee’, kraakte het in de hoorn. ‘Of in Sofia?’ Ah, op die manier. Eenmaal op audiëntie bij de ombudsman kon ik mijn ogen niet afhouden van zijn trillende rechterbeen. Zenuwen of een ouderdomskwaal? Een hoorapparaat zou geen slechte aanschaf zijn, zo merkte ik. Hij gaf antwoorden op vragen die ik niet had gesteld. Dat veranderde pas toen ik mijn stemvolume opschroefde tot bijna-schreeuw-niveau. Hij toonde bovendien geen sprankje bescheidenheid. ‘Je gaat me toch wel prominent in je artikel zetten? Niet dat mijn opinie in een soep van meningen verdwijnt.’ Niettemin was ik gecharmeerd van de oude baas. Zo oud en dan nog zo actief. Ganev komt uit de politiek. In de Zjivkov-tijd zat hij in het parlement voor dé partij. In 1991 was hij vice-voorzitter van de Volksvergadering die de nieuwe Bulgaarse grondwet aannam. In de laatste twee parlementen vertegenwoordigde hij de Bulgaarse Socialistische Partij en sinds 2005 is hij dus de nationale ombudsman. Ganev is een fenomeen in Bulgarije. Niet per se vanwege zijn functie als ombudsman, maar omdat er altijd wat spitsvondigs uit zijn mond komt als hij op tv of radio is. En dat is hij vaak. Mensenrechtenactivisten zijn lovend over hem. ‘Aanvankelijk twijfelden we aan hem, vanwege zijn politieke carrière’, vertelde een advocaat van het Bulgaarse Helsinki Comité. ‘Maar hij zet zich echt in voor de mensenrechten.’ Leeftijdgenoten zijn minder enthousiast. Toen ik een willekeurige Bulgaarse dame van 80 op straat vroeg naar haar mening over Ganev, zei ze: ‘Ach, die oude kerel, die krijgt toch niks meer voor elkaar.’

Oud nieuws

Haal de voorkant van je Trabant en je hebt een puike aanhanger.

Bulgarije blogt

Sociale demonstraties voor hogere lonen en betere ziekenzorg zijn er ook nog, maar deze zomer in Bulgarije leek geheel in het teken te staan van milieuprotest. Een effectieve coalitie van activisten en bloggers trok de aandacht van de mainstream media en het ministerie van Binnenlandse Zaken. De minister lijkt het niet zo te hebben op snel communicerende hoogopgeleidde jongeren uit Sofia met een mening over politiek. Een enkele blogger kreeg van de politie te horen dat hij maar beter kon stoppen met zijn berichten over protesten tegen illegaal bouwen in natuurgebieden. Bij de veelvuldig gehouden 'flash mobs' is opvallend veel politie aanwezig. De milieu-activisten protesteren tegen de - in hun ogen - verkwanseling van het land aan - volgens hen - louche investeerders die natuurgebieden volplempen met golfbanen en skiresorts omdat ze nog wat euri moeten witwassen. Bovenstaande foto is van een flashmob waarbij van dozen een 'illegaal bouwwerk' werd gemaakt. Aan de politie om het vergunningloze gebouw weer af te breken. ,,Het is een oproep de wet te handhaven," zegt Milena Bokova, directeur van Bluelink, een organisatie die milieugroepen ondersteunt in hun digitale communicatie en organisatie. ,,Voor het eerst gaat het in dit land niet alleen om geld, maar om een immateriaal gezamenlijk belang."

Lekker badderen in de Zwarte Zee

Foto: Nadezhda Chipeva

Hoofddoekjes op Ljoelin beach

Moslims maken zo’n tien procent uit van de Bulgaarse bevolking, en als je de imam van de Banja basjimoskee in de Bulgaarse hoofdstad mag geloven, zijn er steeds meer Bulgaarse moslima’s die een hoofddoek dragen. Toch is het nog steeds een unicum om in Sofia hoofddoekjes te zien. De monden van het zwemmende volk in Ljoelin Beach, een buitenbad in een van de betonnen buitenwijken van Sofia, vielen dan ook open toen daar ineens tussen de topless zonaanbidsters twee moslima’s met hoofddoek opdoken. Twee jongetjes, blijkbaar de zoontjes van de langste van de twee vrouwen, plonsden in grote witte onderbroeken het water in. Ze namen een eigen opblaasbaar badje mee en vermaakten zich opperbest. De twee vrouwen streken neer in de schaduw - de temperatuur in de volle zon bedroeg minstens 35 graden. Om de haverklap kwam een van hen naar de jochies in het zwembad om ze vanaf de kant in onvervalst Turks wat toe te roepen. Toen de oudste, een mollig ventje van een jaar of zeven, het andere mannetje onder water probeerde te duwen, gaf ze hem vanaf de waterkant een draai om zijn oren. Door deze actie kukelde ze bijna zelf het water in. De Bulgaarse badjuffrouw, die even verderop op een plastic stoel zat, fluitje in haar hand, keek gelaten toe. Totdat de moslima naar haar toekwam en op de ventjes in het zwembad wees. Of ze die in de gaten wilde houden. De badjuf wees op de jurk van de vrouw. “Als je die uitdoet, kun je zelf in het zwembad.” De moeder glimlachte wijs en concentreerde zich daarna op het opblazen van plastic opblaasbare boksbal.

Twee uitzichten

1. Sofia. Lozenets. Bouwjaar: 2006. Dicht bij park. Portier naast ingang (24 uur). Massagesalon om de hoek. Uitzicht vanaf 7e etage: Vitoshagebergte. Prijs per vierkante meter: Vanaf 1200 euro.
2. Sofia. Krasna Poljana. Bouwjaar: 1980. Dicht bij Romawijk. Grote gaten in wegen. Om de hoek: zwerfhonden. Uitzicht vanaf 7e etage: tegenoverliggend blok. Prijs per vierkante meter: Vanaf 50 euro. (Minder als Roma dichterbij wonen)

Waar wilt u wonen?

Een fontein en de dood

Het gebeurde op een zonnige dag in mei, twee jaar geleden. De 34-jarige Veselin Marinov struinde samen met zijn vriendin over de boekenmarkt van de Bulgaarse hoofdstad Sofia op het bekende Slavjekovplein. Ze gingen zitten op de rand van de nieuw aangelegde fontein, een opzichtig geval met lichtbakken, die bij nacht het opspuitende water deden glinsteren. Veselin – Vesko voor vrienden –stak nietsvermoedend zijn hand in het water. En kreeg een stroomstoot van 220 volt. De Bulgaar was op slag dood. Uit onderzoek bleek dat de elektrische installatie in de fontein in de verste verte niet voldeed aan de veiligheidsvoorschriften. Vesko’s moeder liet het er niet bij zitten. Ze klaagde drie Bulgaren aan, die volgens haar schuldig waren aan de dood van haar zoon. Dat waren de chef van de firma die de fontein bouwde, de voorzitter van de gemeentelijke commissie die het ding goedkeurde en de directeur van de firma die verantwoordelijk was voor het onderhoud aan de fontein.

Ze zouden de springbron voor een schijntje hebben neergezet en de rest van het geld in eigen zak hebben gestoken, zo meende de moeder.
Vorige week deed het gerechtshof van Sofia uitspraak in de zaak. Enkel de laatste van de drie aangeklaagden werd schuldig bevonden. Hij kreeg een boete van 1000 Leva - circa € 500, -. Vesko’s moeder was in alle staten. Ze wil de ‘fontein-moordenaar’ kost wat kost achter de tralies en zegt een nieuwe zaak aan te gaan spannen, al heeft ze, naar eigen zeggen, geen enkel vertrouwen meer in de Bulgaarse rechtspraak. De fontein is sinds het ongeval veilig. Er is een piramidevormige kap overheen gezet, waardoor geen vlieg het water meer aan kan raken.

Foto: Nadja Ivanova

De meest sexy mannen van de wereld

Gisteren won Maria Genova met haar boek Communisme, sex en leugens in Amterdam de 'Looier Debutantenprijs 2007'. Maria Genova is Bulgaarse, maar woont al meer dan veertien jaar in Nederland. Communisme, sex en leugens, dat in maart op de Nederlandse markt verscheen, is een deels autobiografische roman over een jonge meid die opgroeit in het socalistische Bulgarije van de jaren tachtig, een tijd waarin de stalinistische vuist van de partij is verdwenen en waar in de verte al de glasnost en perestrojka schemert, maar dat nog steeds bol staat van socialistische ‘tradities’. Naast hilarische beschrijvingen van het dagelijkse leven in een absurde maatschappij, is het boek doorspekt met erotische passages. We lezen hoe de hoofdpersoon ‘het warme vocht’ van minnaar Trajan over haar buik krijgt, van Anton een zelfgemaakte vibrator ontvangt en uitprobeert hoe het voelt om wasknijpers op haar tepels te klemmen. Genova noemt zichzelf 'de Bulgaarse Heleen van Rooyen'. Ze las haar Godin van de jacht en vond dat zij dat ook kon. “Maar dan in een veel spannender setting.” De seks heeft in haar boek wel degelijk een functie, meent de Bulgaarse. “Tijdens het communisme had de partij grip op bijna alle aspecten van je leven. Behalve op je liefdesleven. Daarin kon je vrij zijn, jezelf zijn.” Na de val van het communisme is dat Bulgaarse seksleven fors verslechterd. Althans, als je de makers van de campagne ‘Vlam voor seks’, die tot doel heeft “seksuele problemen tussen stellen op te lossen”. Op de site van de campagnemakers staan allerlei tips staan om je seksleven beter te maken, bijvoorbeeld met het oranje libidoverhogend pilletje Levitra.
Gezicht van de campagne is Playboy-stoeipoes en popfolk zangeres Kameliya, die hits scoorde met ‘Ik zeg geen nee tegen jou’ en ‘Wil je met mij de liefde bedrijven’. Ze opende deze week een ‘speciale plek’ in Sofia waar stellen ‘het’ kunnen doen. Boven de ruimte hangt een scorebord waarop wordt aangegeven hoeveel stellen binnen zijn geweest. De ambassadrice van een relaxt seksleven sprak tijdens de opening patriottische woorden. “Bulgaarse mannen zijn de meest sexy mannen ter wereld”, zo vertelde ze journalisten. “En ik hoop dat dit initiatief hun imago van tedere minnaars zal ondersteunen."
Foto Maria Genova: Nadezhda Chipeva

Poppen voor Bulgarije

Het is nog altijd slecht gesteld met het imago van Bulgarije. Vrouwenhandel, maffia, corruptie, straatarme Roma en vervallen kindertehuizen. De Bulgaren doen hun best, maar ze komen niet van deze louche, ellendige karakterschets af. In Friesland probeerden ze vorige week om dat imago wat op te krikken. Het Bulgaarse volksdansensemble ‘Zagore’ uit de stad Stara Zagora in centraal Bulgarije kwam voor het Internationaal Dansfestival in Burgum en de dansers sliepen bij gastgezinnen in Burgum en buurdorp Sumar. Dat laatste dorp, 12 straten groot, op 15 kilometer van Leeuwarden, plande rondom de komst van de dansgroep een Bulgarijeweek. De kinderen van de lagere school kregen lessen over Bulgarije en in dorpshuis De Kamp konden de dorpsbewoners Bulgaarse iconen bezichtigen, Bulgaarse postzegels, kwartsstenen en wijn en in het Fries vertaalde Bulgaarse gedichten. De organisatoren hadden mij plus schrijfster Maria Genova – de Bulgaarse ‘Heleen van Rooyen’ - gevraagd om tijdens de ‘Bulgaarse Markt’ onze boeken te komen verkopen en signeren. Maria had me per mail laten weten dat ze niet kwam. Ze had geen oppas voor de kinderen en die paar boeken die ze daar zou verkopen, zouden toch geen zoden aan de dijk zetten.
Als ik aankom bij dorpshuis De Kamp is het zeven uur en de markt net geopend. Het gebeurt allemaal in een donkerbruin café en een klein zaaltje met hoekig tl-licht erachter. In dat zaaltje staan drie tafels. Één met Bulgaarse potjes in het befaamde bruine aardewerk. Op de ander informatiebrochures over de mooie natuur, kloosters en allerlei projecten om Roma te aan een beter leven te helpen en kindertehuizen op te knappen. Achter de derde tafel, weggemoffeld in de hoek, zit een lange man achter fonkelende stenen. De Bulgaarse kwartsen?. Hij knikt en legt uit: “Nou ja, Bulgaars. Je kunt ze ook in andere delen van Europa vinden.” Ik ontwaar een paar kettingen van barnsteen. “Barnsteen, Ik dacht dat je dat alleen aan de Oostzeekust kon vinden?” De man kijkt betrapt. “Ik dacht: in de trend van het Oost-Europese kunnen die er ook wel bij.” Als ik terugloop zie ik een groepje peuters met glanzende gezichtjes en grote blauwe ogen. Stokstijf staan ze tegen een raam geleund. Als ik dichterbij kom, blijken het levensgrote poppen te zijn. De opbrengst, zo hoor ik, is bestemd voor een nieuwe bibliotheek in Sliven, een stad in Centraal Bulgarije. De oude ging in 1996 in vlammen op. De angst slaat om mijn hart. Met zoveel onschuld kan mijn boek niet concurreren. Mijn plek is de biljarttafel. Over het groene zeil is een rood Bulgaars tafelkleed gelegd. Na een uur heb ik nog geen boek verkocht, laat staan dat iemand mij vraagt te signeren. Een van de organisatoren geeft ongevraagd een analyse van de slechte verkoopcijfers. Hij bladert wat in mijn boek. "Dat is niet echt promotie", laat hij zich ontvallen. "Nee, er staat een hoop ellende in", zeg ik. "Verhalen over gevaarlijke kerncentrales, corrupte politici, de nasleep van veertig jaar communisme en de opkomst van het Bulgaarse nationalisme. Maar ja, het is wel de realiteit." Mmm, mompelt hij en legt het boek terug op de biljarttafel.“En wat betreft dat nationalisme.” Ik wijs op de Bulgaarse vlag achter het standje van mijn buurman, die Bulgaarse wijn verkoopt. Site Balgari zaedno staat erop, ‘Alle Bulgaren tezamen’. "En daar worden niet alleen de Bulgaren in Bulgarije mee bedoeld", leg ik de organisator uit, "maar ook die in Servië en Griekenland en álle Macedoniërs want dat zijn volgens de Bulgaren ook Bulgaren." "Ja,ja", zegt hij. Een kwartier later loopt de eerste mevrouw met een babypop onder haar arm voorbij. Ik besluit dat het tijd is om naar huis te gaan. Als ik mijn boeken heb ingepakt werp ik nog een blik op de neppeuters bij het raam. "Neem me mee, neem me mee", roepen hun lieve ogen. "Ik denk het niet", zeg ik bij mezelf. "Blijven jullie maar lekker om het imago van Bulgarije op te poetsen."

Auto-koop-vakantie

Gelukkig zijn er ook nog mensen die beter worden van de beperkingen op de import van auto's in Servië. Auto's zonder euro 3 motor (die dus niet voldoen aan Europese milieu-eisen uit 1999) mogen niet worden ingevoerd. Autoverkoper Stilian Kirilov uit Bulgarije gaat tegenwoordig bijna dagelijks op en neer naar Servië. Hij koopt daar de auto's die niet in Servië, maar wel in Bulgarije geïmporteerd mogen worden. Veel buitenlanders en terugkerende Servische emigranten beseffen niet dat hun nog geen tien jaar oude bak niet in aanmerking komt voor een Servisch kenteken. Een gat in de markt, een onvervalste niche, vertelt Kirilov heel tevreden. De andere autoverkopers op een gigantische openlucht autoverkoop aan de rand van Sofia (citaat: 'de grootste van de Balkan', maar dat soort uitspraken ben ik gaan wantrouwen) waren ronduit negatief over buurland Servië. Ze nemen liever de tragere route over Roemenië, inclusief pontje over de Donau, dan zaken te moeten doen met de Servische douane aan de andere kant van de Europese buitengrens -'té corrupt'. Het zijn goede tijden voor Bulgaarse auto(ver)kopers. Sinds 1 januari hoeven ze geen invoerbelasting meer te betalen. Een nieuwe ecotax is nog niet ingevoerd. Veel Bulgaren gaan op auto-koop-vakantie. Met de bus naar Nederland of Duitsland, terug in een nieuwe oude auto. Mijn vader - die zelf in auto's handelt - komt ze de laatste maanden voortdurend tegen. Geen Roemenen, want die moeten - met dank aan de eigen autoindustrie - sinds 1 januari wel een dikke nieuwe belasting betalen als ze een auto willen invoeren.

Hydromassage

Vorige keer in Bulgarije leerde ik Rumen kennen: jong, van plan zich in Nederland tot piloot te laten scholen en in de problemen, want opgepakt wegens het roken van een joint. Hij werkte naast zijn studie bij een makelaar. Om een lang verhaal kort te maken: Rumen heeft zijn pilotenplannen laten varen en is nu volmaakt gelukkig als vertegenwoordiger van hydromassage-douches en jacuzzies. Vooral aan de Bulgaarse kust gaan ze als warme broodjes over de toonbank. Die douches zijn voor gevorderden. Stel je een plastic cabine voor met zes douchekoppen op verschillende hoogtes en meerdere knoppen om aan te draaien. Een luxe variant heeft een ingebouwde radio en 'stoomopties'. Na slechte ervaringen in Kosovo en Bulgarije raak ik licht in paniek als ik ze in een hotelkamer aantref, wat steeds vaker voorkomt. De enige manier om erachter te komen hoe ze werken is door jezelf in de cabine op te sluiten en net zo lang lukraak met het bedieningspaneel te spelen tot het water van de goede kant op je spuit. Volgens Ognian hebben badkamers in Bulgarije na 1989 bovengemiddeld veel aandacht gekregen. ,,Vroeger was alles slecht, maar het sanitair was het allerergste." In de jaren negentig konden alleen de 'mutri' '(wat zoveel betekent als 'enge gezichten, stenen uitdrukkingen', oftewel: maffia) een hydromassagedouche betalen, nu sijpelen ze blijkbaar langzaam door naar de middenklasse. Misschien bittere noodzaak: het schitterende badhuis in het centrum van Sofia is al jaren gesloten wegens renovatie of eeuwig durende privatisering. Onderdeel van het Bulgaarse badritueel is een felicitatie. Winston Churchill refereerde in 1944 weinig subtiel aan een vermeend gebrek aan hychiene in Bulgarije toen hij Stalin het land 'gunde'. ,,De Bulgaren? U bedoelt die mensen die 'gefeliciteerd'tegen elkaar zeggen nadat ze een bad hebben genomen?"

Lintjes

Op gebouwen, bureaus van politici, revers van voorbijgangers en borstzakken van presentatoren van het Bulgaarse journaal. Overal lintjes in de Bulgaarse driekleur, een variant op het internationale symbool voor solidariteit met AIDS-slachtoffers. Ik zag ze zondag wel toen ik met de bus in Sofia aankwam, maar het duurde even voor tot me doordrong waarvoor ze zijn. De lintjes met het opschrift 'you are not alone' zijn voor de vijf Bulgaarse verpleegsters die al bijna tien jaar gevangen zitten in Libië. Ze zijn daar - na uiterst dubieuze processen - veroordeeld voor het met opzet besmetten van honderden kinderen met HIV en wachten nu op de doodstraf. Hoewel dit dramatische verhaal al in 1998 begon, is de belangstelling ervoor in Bulgarije pas recent opgelaaid. Eind jaren negentig hadden de regeringen weinig interesse. De regering daarna zette in op 'stille diplomatie' en riep de pers op er niet teveel aandacht aan te besteden. De jongste regering heeft het roer 180 graden omgegooid en roept hard om internationale hulp voor de vijf. 'Het is nu in de handen van Brussel', zegt president Parvanov. Er was nog even sprake van dat de verpleegsters op de kandidatenlijst voor het Europarlement zouden komen, om daarmee internationale betrokkenheid te verzekeren. De 18 Bulgaarse europarlementariërs werden afgelopen zondag gekozen. ,,Een brevet van onvermogen," noemt Ognian, maker van Europe.bg deze nieuwste strategie. De slogan 'you are not alone' heeft voor hem twee betekenissen, steun voor de hulpeloze gevangen verpleegsters en steun voor de hulpeloze Bulgaarse regering. ,,Bulgarije zegt hiermee 'wij zijn klein en zwak, Brussel moet maar met Ghadaffi onderhandelen'. Een zwaktebod. Ze hadden het jaren geleden zelf beter moeten doen." Een video over de gevangen zusters vind je hier.

Bate Bojko

Nog altijd brengt hij ‘minstens 1 uur per dag’ in de fitnessruimte door. Maar nu ligt de breedgeschouderde burgervader van Sofia bijna languit op zijn lederen fauteuil. Ongeschoren, mobieltje in de rechterhand om de niet aflatende stroom sms-jes te verwerken, Cohiba sigaar in de linker. ‘Generaal’ Bojko Borrisov (48): een man zonder opsmuk, die zegt te doen wat hij belooft. Al jaren. En dat spreekt bij heel wat Bulgaren tot de verbeelding. Bate Bojko, noemt men hem wel liefkozend: Bojko, you’re the man. Iemand die begrijpt wat er onder het volk leeft, zeggen aanhangers. Een populist zonder argumentatie, menen critici. Maar hoe je ook over hem denkt, je kunt niet om ‘Bojko’ heen. ‘Ik ben de populairste politicus van het land!’ Hoe dat komt? ‘Kijkt u maar eens om u heen’. Kilometers asfalt door de stad gelegd. De straathonden gecastreerd. ‘En dankzij de nieuwe straatverlichting is Sofia ‘s avonds net zo mooi als Londen en Parijs’ En dan hebben we het alleen nog maar over de cosmetic surgery. Liever laat Borrisov zich voorstaan op zijn verdiensten als crime fighter, een man die korte metten maakt met de corruptie in het land.
Daarvoor bestaat ook veel internationale waardering, zegt Borrisov, die plotseling overeind komt. Nogmaals: ‘Kijkt u maar eens om u heen.’ Wat volgt is een rondleiding langs de ‘prijzenkast.’‘Frankrijk, Duitsland, Italië, Europol..’ routineus dreunt Borrisov de onderscheidingen op, die hij als gewezen hoofd van de politie en Secretaris Generaal op Binnenlandse Zaken ontving. Die baan dankte hij aan de vorige liberale premier (en ex-koning) Simeon 2, die Borrisov aanvankelijk als bodyguard inhuurde. Een ambt dat de ex-builder in de jaren tachtig al had vervuld voor de toenmalige communistische partijleider Todor Zjivkov (zie foto, fotograaf onbekend).
Nu is de populaire burgemeester zijn eigen politieke partij begonnen. ‘Een conservatieve partij’ aldus Borrisov. Je zou dus kunnen zeggen: van communistisch, via liberaal, tot conservatief. Dat zijn maar termen. Het gaat om de inhoud. Borrisov’s boodschap is simpel: de regering liegt en is corrupt. En welkom: zijn partij moet alleen de Socialisten nog voor zich dulden in de peilingen. Corruptie lijkt een sfeerbepalend element bij de Europese Verkiezingen van 20 mei. De grote partijen zouden geen campagne durven voeren uit angst voor verdachtmakingen: Wie heeft dat geld in de campagnepot gestort? Borrisov hoeft helemaal geen campagne te voeren. ‘Ik laat de feiten spreken’, zegt hij, doelend op twee voortslepende corruptieschandalen die onlangs tot het ontslag van twee vice-ministers leidde. Sinds afgelopen week is ook de (socialistische) minister van Economische Zaken Rumen Ovcharov met verlof gestuurd, omdat hij gerechtelijk onderzoek zou hebben tegengewerkt. Borrisov is uiteraard niet van plan om zelf naar Brussel en Straatsburg te verhuizen. Daar zijn capabele kandidaten voor. ‘Die er voor zullen zorgen dat de Europese Subsidies wél op de juiste plaatsen terecht komen.’ Zou u liever premier worden? ‘Dat is nog niet bij me opgekomen. Ik moet u er aan herinneren dat ik vorig jaar ook niet aan presidentsverkiezingen heb deel genomen, terwijl ik ze zeker had kunnen winnen.’ Maar wie zou het ceremoniële presidentsambt ambiëren, als ook het premierschap binnen handbereik lijkt? Eerst maar even kijken wat er op 20 mei gebeurt.