Tulpendiplomatie

Achttien jaar heeft Jan Ligthart erover gedaan: het opkweken van de ‘Maria Kaczynska tulp’. Veredelen heet zoiets trouwens. Zeg dus geen ‘kweker’ tegen de tulpenveredelaar. Ligthart omschrijft zijn nieuw tulp als crème-kleurig, zelf zou ik het gelig noemen. Maria Kaczyska, de vrouw van president Lech Kaczynski reageerde in ieder geval verheugd bij het zien dezer tulp. De Poolse media toonden de afgelopen weken veel belangstelling voor de Nederlandse Tulpendiplomatie, en meldden zich in ruime getale voor de presentatie in de tuin van ambasseursresidentie. De Poolse first lady komt vaker in het nieuws, mede vanwege haar onbevangenheid en eigengereidheid ten opzichte van gevoelige kwesties. Toen de Poolse regering vorig jaar overwoog de toch al strenge abortuswet nog wat aan te scherpen, tekende Kaczynska een petitie tegen deze eventuele nieuwe wet. Tot groot ongenoegen van oerkatholieke redemptoristenclub rond vader Tadeusz Rydzyk, die Kaczynska al eens voor ‘heks’ uitmaakte. Onlangs deed Kaczynski van zich spreken door in een interview met weekblad Wprost te verkondigen voorstander te zijn van in vitro fertilisatie. Ligt ook gevoelig in kerkelijke sferen. ‘Zij steunt natuurlijk haar man, maar zoals een moderne vrouw heeft zij haar eigen meningen’ verwoordde de Nederlandse ambassadeur Marnix Krop zijn motivatie om juist Kaczynska te eren via deze tulp. Ligthart, die eerder tulpen ‘veredelde’ naar het evenbeeld van o.m. Katie Melua en Andre Rieu, heeft nu 10.000 bollen op voorraad, waarvan er 5000 naar de veiling kunnen aan het einde van de zomer. Een schaars luxeproduct dus. De veredelaar schat dat de bollen enkele euro’s per stuk moeten opbrengen. Voorlopig alleen voor de export, naar Polen welteverstaan. De presidentsvrouwminnende Polen in de bollenstreek hebben dus het nakijken.

Wojtek en Veni

Veni (11) uit Bulgarije (rechts op de foto, links Wojtek uit Polen) is snel. Acht maanden in Nederland en hij spreekt al behoorlijk Nederlands. Handig voor de juf , want daardoor kan Veni af en toe vertalen voor de andere twee Bulgaarse jongetjes in de schakelklas van De Kameleon, een basisschool in de Rotterdamse wijk Charlois. Ze begrijpen nog vrijwel niets van wat Jongejan ze met gebaren en plaatjes probeert duidelijk te maken. Snel afgeleid dwalen hun blikken door het lokaal. Hun sjofele kleding verraadt armoede thuis. De school maakt zich zorgen om de twee magere jochies. Hun moeder zit in de gevangenis. De docent is bang dat ze halverwege het jaar weer van school worden gehaald. In de grote Nederlandse steden en een aantal landbouwgebieden is het aantal Bulgaren en Polen op basisscholen afgelopen jaar razendsnel gestegen. Polen blijven, Bulgaarse kinderen verdwijnen vaak halverwege het schooljaar weer, signaleert Marjan de Willigen, directeur van De Kameleon. Bulgaren mogen vrij naar Nederland reizen, maar hebben in tegenstelling tot bijvoorbeeld Polen nog geen onbeperkt recht hier te werken en wonen. In de praktijk pendelen ze meer en gaan de kinderen mee. ,,Heel erg,” zegt docent Arie van den Berg. ,,Die kinderen kunnen zich nergens echt hechten. Als ze ooit bij ons terugkomen kun je weer van vooraf beginnen.” Foto's: Cees Zorn

Oscarkoorts in Polen

Bookmakers tippen Andrzej Wajda als de grootste kanshebber om vannacht de Oscar voor de beste niet-Engelstalige film in de wacht te slepen met zijn film ‘Katyn’. Het zou zijn tweede worden, want in 2000 ontving hij er al een Oscar voor zijn gehele oeuvre. In Katyn reconstrueert Wajda de tragedie nabij gelijknamige Russische plaats, waar in 1941 duizenden Poolse officieren (schattingen variëren van 15 tot 25 duizend), - onder wie Wajda’s vader- werden gefusilleerd door het Rode leger. Na de oorlog werd de geschiedenis door de Russische bezetter herschreven en leerden de Polen op school dat de Duitsers voor deze massamoord verantwoordelijk waren geweest. ‘Dit is de film die ik altijd heb willen maken, maar waarvan ik nooit heb gedacht dat hij er zou komen’ zegt de inmiddels 81-jarige maar energieke Wajda. Om de simpele reden dat hij deze waarheid voor 1989 nooit had mogen vertellen. Anders dan bijvoorbeeld eerdere succesfilms ‘Kanal’ (1957) of 'Czlowiek z Marmuru' (1977) waarin Wajda op versluierde wijze kritiek moest uitoefenen op het socialisme, is 'Katyn' gestript van poëzie. De beelden zijn hard en indringend, en van een ‘Hollywood-einde’ is al helemaal geen sprake. Maar de film is geen politiek statement, benadrukt Wajda. Feit is in ieder geval dat zich nog geen Russische distributeur gemeld heeft. Je kunt je ook afvragen of Katyn met zijn soms wat gedetailleerde verwijzingen erg geschikt is voor de bioscoopbezoeker zonder enige historische voorkennis. Ook in Nederland heeft de film nog niet gedraaid. Daar kan natuurlijk verandering in komen, als Wajda vanavond The winner is...

foot industry

Sommige schoenverkopers maken er gewoon nét even iets meer van. Ze nemen een ongetwijfeld duurbetaalde maar vakbekwame etaleur in armen, zo iemand die aanvoelt waarom minder vaak meer is. Hup, weg keuzestress. Wat een verademing temidden van de chique winkelpuien in Ilica, de ‘Oxfordstreet’ van Zagreb. Het nieuwe minimalisme lijkt inmiddels ook aan te slaan bij de Poolse schoenlapper.

Bonan Tagon!

Wat doet u eigenlijk dit jaar met Wereldesperantodag? Die vraag stelde ik ook aan de redacteur van de Esperanto redakcio van Radio Polonia, zeg maar de Poolse Wereldomroep. Nou ja, er is dit weekend natuurlijk het grote Esperanto congres in Bialystok, de geboortestad van Ludwik Zamenhof. Taalproblemen en de daaruit voortvloeiende misverstanden waren volgens Zamenhof in hoge mate debet aan de etnische spanningen tussen de Russen, Wit-Russen, Litouwers, Duitsers, Polen en Joden in zijn geboortestreek. Een nieuwe en toegankelijke kunsttaal moest daar een einde aan maken. Polen is over het algemeen best trots op zijn Esperantobedenker. Eigenlijk tel je als stad zonder Zamenhofstraat niet echt mee. Warschau eerde de Joodse Zamenhof in het district waar vroeger het Joodse Getto gelegen was. Ook Radio Polonia wilde niet achterblijven en verzorgt al decennialang uitzendingen in het Esperanto Maar veel reden tot feestvreugde is er vandaag volgens de redacteur niet. Vorig jaar besloot de hoofdredactie van Radio Polonia dat het mooi was geweest. Vanaf nu wordt er alleen nog maar gepodcast -goed voor ongeveer 300 tot 400 downloads per dag. Dat besluit was een oekaze van de Kaczynski-regering, zegt de Poolse Europarlementariër en Esperantist Margareta Handzlik, die haar hoop nu op de nieuwe Poolse regering heeft gevestigd. Maar mensen enthousiasmeren voor het Esperanto blijft moeizaam, erkent Handzlik. Haar pleidooi in het Esperanto voor het Europees Parlement om de taal toe te voegen aan de huidige 23 officiële EU-talen vond weinig weerklank bij collega’s. En dat terwijl het zo’n makkelijke taal is. ‘Je Leert het in een maand.’ En via de Esperanto-beweging leer je wereldwijd steeds nieuwe mensen kennen. Ongeveer twee miljoen in potentie, aldus Handzlik. Aankomende zomer vindt het (100ste!) Esperanto Wereldcongres plaats in Rotterdam. Ook een soort 'Polentop' dus. Esperanto zou dan nog wel eens dé oplossing voor de taalproblemen in de multiculturele en door Polen 'overspoelde' Tarwewijk kunnen blijken. Dat had Ludwik Zamenhof u al kunnen vertellen. De Dokter Zamenhofstraat ligt overigens in Kralingen. Voor een Zamenhofmonument kunt u terecht in Bergen op Zoom, Den Burg, Leeuwarden, Utrecht, Vlieland en Zwolle. Een wel bestede Wereld-Esperantozaterdagmiddag, lijkt me.

Spuit

Mijn favoriete quote uit de trits interviews van afgelopen week. Bondscoach Leo Beenhakker die het toeristisch potentieel van Polen onder woorden brengt. Hij kwam net terug van een wedstrijd in Lodz, de op een na grootste Poolse stad, midden in het land. ,,Gigantisch oud. Het is nu allemaal nog heel vervallen, een grote bende. Maar als je er met de symbolische hogedruk spuit over heen gaat, kan Wenen wel inpakken." Ik moest aan mijn moeder denken, op bezoek in Belgrado. Zoekend naar woorden om te beschrijven hoe ze de stad als toerist ervoer. ,,Tsja. Wat zal ik zeggen? Het is geen Barcelona."

Nu nog in de Poolse bioscoop

Mój Pies

..is met een oplage van 40 duizend de grootste hondenglossy van Polen. Een aanrader voor diegene die de psyche der kenofielen tracht te doorgronden. Ik weet niet zeker of mijn buurvrouw tot abonneehouders behoort, maar een diepe genegenheid voor haar inmiddels trouwe tweevoeter kan haar niet ontzegd worden. En dan te bedenken dat Kuifje zich in de Scepter van Ottokar nog bijna aan de gestoofde hondenbout tegoed deed. De tijden veranderen. Overigens gebeurde dat in Klow, de hoofdstad van Syldavië, het tegenwoordige Roemenië. Dat noem ik een hondenland.

Hondenland

Elke morgen om negen uur hetzelfde ritueel in ons appartementencomplex in Belgrado. De bovenbuurvrouw komt met haar hond de trap af om op de binnenplaats een groep van twintig aanloopkatten eten te gaan geven. Julie, een gecoiffeerde groot model poedel, begint al enthousiast te blaffen als de deur van de woning boven ons opengaat. Ik ren dan meestal naar het raam om te zien hoe de katten zich verzamelen bij het horen van het geblaf. WF Hermans beschreef eens waar dat op lijkt, een groep drentelende katten op een platje. Enkel verenigd door het kat zijn, zoals emigranten door het emigrant zijn, zoiets. Serviërs zijn een kattenminnend volk. De man van de boekbinderij in onze straat heeft bijna altijd een kat op schoot en overal in en om ons huis staan bakjes melk en brokjes. Onze taallerares laat alles wijken als ze een kat ziet (‘ik hou meer van mijn kat dan van mijn vriend’) en een Servische vriendin uit Rotterdam bracht toen ze dit voorjaar bij ons op bezoek kwam, als cadeautje een zwerfkatje mee. Ik weet niet of de kat volgens Gerard Reve een katholiek dier is, maar hier in Polen heb in twee weken Warschau nog niet één kat gezien. Ik mis die kleine scharrelaars en ik mis Belgrado. Op onze binnenplaats hier alleen omaatjes met keffende kuitenbijters. Polen is een hondenland.

Texas Ranger

Soms voel ik dat het heilige blogvuur niet meer zo brandt als twee jaar geleden. Afgelopen zondag had ik dat gevoel heel sterk, toen ik uit de metrohalte Centrum hier in Warschau liep en op een groepje supporters van een politicus van oppositiepartij Burgerplatform (PO) stuitte. Ze hadden allemaal een gele bouwhelm op, met op de zijkant de naam van de betreffende PO-er. Boodschap aan de Polen die zondag naar de stembus gaan: kandidaat X werkt voor u. Toen ik er 2 minuten naar had staan kijken, haalde de aanvoerder van het gezelschap een megafoon tevoorschijn om de komst van 'een speciale gast' aan te kondigen. Na veel getetter kwam - waar kwam hij eigenlijk precies vandaan - om de hoek een man met een cowboyhoed, een lange regenjas, een baard en een zonnebril aanzetten. Met veel goede wil kon je zien dat het hier ging om een imitator van Chuck Norris, acteur in actiefilms en vooral bekend als Texas Ranger Walker, harde maar faire wetshandhaver uit een televisieserie. Boodschap twee: uw PO-kandidaat is ook hard en fair. En iets te dik, te klein, passé en een imitatie van een echte politicus? Twee jaar geleden zou ik me nog hebben uitgesloofd voor deze blog opportunity en op één knie de beste foto hebben proberen te maken. Nu kreeg ik echter meer zin om met het kandidaat kamerlid op de vuist te gaan bij het zien van die flauwekul. Over onbedoelde bijwerkingen gesproken, bij de kerk tegenover ons apartement kreeg ik bovenstaand strooibiljet in mijn handen gedrukt, van een kandidaat van PiS, de partij van de regerende premier en zijn broer de president. Stemadvies van een 3-jarige.

Boniek

Twee passen naar links, een halve draai. Drie passen achteruit, een afgebroken sprintje. De man in het witte shirt en het rode broekje ziet een denkbeeldige bal overvliegen. Hij staat alleen op het veld. Zbigniew Boniek, de Johan Cruyff van Polen, gespeeld door de Zwitserse danser Massimo Furlan. Hij bestudeerde de videobanden van de wedstrijd Polen – België die op het WK in Spanje in 1982 werd afgewikkeld. Boniek scoorde een hattrick. De balgestuurde, onvrijwillige choreografie van een voetballer is een prachtige ontdekking. Furlan volgt de exacte bewegingen van de legendarische Poolse voetballer, valt, juicht en kijkt teleurgesteld als ploeggenoten een kans missen. Door het afgedankte stadion Dzieciesiolecia schalt de stem van de commentator, vermengd met het gejoel van die zomerse dag, vijfentwintig jaar eerder in Barcelona. Nu zitten er maar honderd mensen op een tijdelijke tribune, de locale creatieve scene die normaal gesproken waarschijnlijk niet in de buurt van een voetbalstadion gezien zou willen worden. Wie van hen heeft de avond eerder Polen van Kazachstan zien winnen, dankzij een hattrick van Ebi Smolarek? Maar wat dram ik over andermans Adidas-nostalgie. Boniek had ook gewoon een mooier trainingsjack.

Nét niet Tweeling

Bogdan en Ireneusz Pietrak zijn op het eerste gezicht identiek. Maar als je goed kijkt, zijn er nog best wat verschillen, 1387 om precies te zijn. Kun jij ze vinden? Enfin, eerder belijdde ik mijn enthousiasme over het cinematografische kunststukje O dwóch takich co Ukradli Kziesic (onterecht een schamele 5.0 volgens imbd), waarin onze premier en president al in 1962 furore maakten als duo Jacek en Placek. Ook Bogdan en Ireneusz werden voor deze film gecast, maar uiteindelijk nipt door de toen nog hoogblonde tweeling Kaczysnki gepasseerd. ‘Omdat ze meer op elkaar leken dan wij’ vermoedt Bogdan (links voor de kijker), de oudste van de twee. Gazeta Wyborcza sprak twee jaar geleden met Bogdan en Ireneusz, vlak nadat de Kaczynski’s –wederom nipt- de parlements- en presidentsverkiezingen hadden gewonnen. Met dank ook aan Bogdan en Ireneusz, die hoopten dat hun rival twins eens flink ‘verandering in de zaak’ zouden brengen. Ik ging vorige week nog ns bij ze langs voor een nieuwe tussenstand, en trof vooral teleurstelling. ‘Ze steken al hun energie in het najagen van vijanden die er niet zijn’ aldus Ireneusz, die zijn stem volgende week liever aan de boerenpartij PSL toevertrouwt. Bogdan maakt zich vooral zorgen over de organisatie van het EK-voetbal 2012. ‘Er is sinds de toewijzing van dat toernooi nog helemaal niets gebeurd.’ Sport is belangrijk voor de Pietrak’s. Beiden waren hun werkzame leven actief als rugbyer. Bogdan als scheidsrechter, Ireneusz als trainer. De ene tweeling is de andere niet. Alhoewel, ook Bogdan ambieerde een carrière in de politiek. In 1991 was hij kandidaat voor de PPPP, oftewel de Poolse Bierpartij. Een one issue partij, die zich inzette voor meer bierconsumptie in Polen, in plaats van Wodka. ‘Meer voor de lol’, maar toch goed voor 16 zetels in het Poolse parlement dat jaar. Bogdan behoorde met 263 voorkeurstemmen niet tot uitverkorenen. Of dat nipt was, heb ik niet gevraagd.

Doorgang

Een man op leeftijd treuzelt bij het hek naar de binnenplaats van het woonblok in Warschau waar ik twee weken woon. Hij is er als de kippen bij - voor zover zijn wandelstok dat toestaat - als ik vanaf de andere kant van het hek nader en op de knoop druk die het slot ontgrendelt. Ik krijg een dankbare blik. De doorsteek over het hinterhoff scheelt hem honderden meters om. Warschau leende zich denk ik ooit uitstekend voor leuke kruip-door, sluip-door wandelingen over binnentuinen van socialistische woonblokken. De groots opgezette appartementencomplexen beslaan vaak een halve straat en zijn twee rijen dik. Even snel er omheen is er niet bij. Dus hebben de meesten leuke poortjes die naar de binnenplaats leiden. Maar tegenwoordig zijn die poorten dicht. Geen deur zo gammel of hij heeft een cijferslot. De Polen schermen zich af. Bang door stijgende criminaliteitscijfers en opgejaagd door spookverhalen in de media. Bang voor elkaar. Een vreemde op een binnenplaats kan geen meter zetten zonder de priemende blikken van oma's met hondjes, die nu hun rondje binnen de muren lopen.

Nog maar geen herdenking

Versluierde kritiek op het communistisch regime en de (gevolgen van) de Tweede Wereldoorlog is een belangrijk ingredient in het werk van Andrzej Wajda (81), de onbetwiste nestor van de Poolse filmschool. Maar de nationale tragedie die in Polen kortweg wordt aangeduid met ‘Katyn’, verwijzend naar de plaats waar het Rode Leger tijdens de oorlog vele duizenden (aantallen variëren van 15 tot 25 duizend) Poolse officiers en intellectuelen executeerden, bleef decennialang een gedwongen lacune in zijn oeuvre. Simpelweg omdat de officiele Sovjet-versie de Duitsers schuldig verklaarden aan deze massamoord. De zogenoemde ‘Katynleugen’ werd pas na 1989 door Moskou erkend, maar tot dusver nooit als ‘genocide’. Wajda, wiens vader tot de slachtoffers behoorde, regisseerde uiteindelijk toch nog de film die hij nooit meer dacht te zullen maken. ‘Katyn’ is een indringend postuum eerbetoon aan zijn vader en de andere slachtoffers, dat helemaal niets aan de verbeelding overlaat. De tragische gebeurtenis is nog steeds een diepe groef in de Poolse ziel, getuige ook het feit dat de première plaatshad op 17 september, de dag waarop Polen de Russische inval in 1939 herdenkt. President Lech Kaczynski bezocht die dag zowel de première als de Russisch plaats Katyn (nabij Smolensk) om samen met enkele nabestaanden een krans te leggen. Het kwam hem voor dat er snel een herdenking in Polen moest plaats vinden, aangezien veel nabestaanden ‘op leeftijd’ zijn (ik citeer de woordvoerster van de belangenvereniging voor nabestaanden), en deze gelegenheid bovenal mooi zou samenvallen met Wajda’s film. Niet 13 april, maar dit weekend zouden de duizenden namen van de slachtoffers worden opgelezen bij het Graf van de Onbekende Soldaat in Warschau -een plechtigheid die naar schatting drie dagen in beslag zou nemen. De nabestaanden, Wajda voorop, waren hiervan allerminst gecharmeerd. Dat de film draait tijdens de verkiezingscampagnes, waarin de Recht en Rechtvaardigheidspartij van premier en president Kaczynski een nationalistische (en dus anti-Russische) kaart speelt, was onvoorzien. Maar Wajda vreesde dat zijn film als politiek vehikel werd geëxploiteerd, en verzocht de president per brief om de herdenking verplaatsen naar 11 november, dag van de onafhankelijkheid. Een woordvoerster van de president noemt het ‘ongelukkig’, dat zijn goede bedoelingen ‘foutief’ zijn geïnterpreteerd. Maar zelfs Lech Kaczynski kan zich niet onttrekken aan het morele gezag van Andrzej Wajda.

Dzieciesiolecia

Toen de UEFA de organisatie van het EK 2012 dit voorjaar toewees aan Polen en Oekraine, gingen heel wat inwoners van Warschau feestend de straat op. Maar op de openluchtmarkt in het voormalige nationale stadion 'Dzieciesiolecia’ was de stemming minder uitgelaten. Want hiermee leek het lot van deze locatie na 18 jaar onduidelijkheid plotseling bezegeld. Op deze plaats aan de oost-oever van de Wisla moest nu het nieuwe sportsdome verrijzen waarin straks onder meer de openingswedstrijd van het EK zal worden gespeeld. Stadion ‘Dzieciesiolecia’ (‘De tiende verjaardag’) dateert van 1955, en werd grotendeels vervaardigd uit het stadspuin van de Tweede Wereldoorlog. De houten bankjes boden een zitplaats aan ruim 70 duizend toeschouwers. Gewijde grond. Hier hebben de groten der aarde gevoetbald. Pélé bijvoorbeeld, tijdens Polen-Brazilië (3-6) in 1968, het jaar waarin ook Ryszard Sywiec zichzelf ten overstaan van 100duizend aanwezigen tijdens een propaganda evenement in het stadion in brand stak bij wijze van protest tegen de Russische inval in Tsjechoslowakije. Dzieciesiolecia heeft maar relatief kort als sporttempel gefungeerd. In 1983 werd het stadion gesloten wegens ‘technische mankementen’. Maar de afgelopen 18 jaar kende het stadion een tweede leven als onderdeel van de ‘grootste openlucht markt van Centraal Europa’, de Jarmark Europa, oftewel de Russische markt. Vooral in de wilde begin jaren negentig zou er alles onder de toonbank worden verkocht, van Kalashnikovs tot verrijkt uranium ('Wie maakt me los, mensen'). Tegenwoordig vooral veel imitatie merkkleding en illegale cd’s, dvd’s. En natuurlijk de sigaretten en spiritus. Wat de markt een extra dimensie geeft, zijn de exotische nationaliteiten van de handelaren. Vietnamezen, Kazachstanen, Nigerianen; tout multi-cultureel (in het verder nog altijd tamelijk monoculturele) Warschau schoolt hier samen. Hen is een andere locatie toegezegd, temidden van de overige marktstalletjes rondom het stadion. Eigenaardig, want de EK-organisatie heeft wegens tijdgebrek besloten het stadion niet te slopen, maar in plaats daarvan het nieuwe stadion ernaast te bouwen. Zo ongeveer op de plek waar de verkopers nu naar toe verhuizen dus. Kennelijk neemt de Gemeente deze gelegenheid nu toch ten baat om het stadion te sluiten. Tijdens een laatste bezoekje op zondagmiddag stuit ik tot mijn verbazing op weinig onvrede of sentimentaliteit bij de marktverkopers. Janusz, dealer in vishengels en al 10 jaar werkzaam in het stadion, vindt het wel best zo. ‘Beneden krijg ik vast meer toeloop. En weet u wel hoe koud het hier in de winter is?’ Ongetwijfeld niet zo lekker warm, aangezien de verkopers niet ‘in’ maar onbeschut ‘bovenop’ het stadion zaten gevestigd. Maar met de sluiting van deze markt verliest de stad een markante bezienswaardigheid. Brings a tear to the eye.

Orakel Lech 2.0

Nog steeds gedoe rond de scheepswerf van Gdansk. De Europese Commissie blijft onverminderd vasthouden aan een spoedige capaciteitsreductie van Stocznia Gdansk -het residu van de legendarische Leninwerf-, op straffe van het terugbetalen van onterecht ontvangen staatssteun sinds 2004. Het bedrijf kwam zelf met een alternatief reddingsplan, waarin de werf slechts beperkt krimpt na 2014. Maar dat voorstel wordt vandaag weer door de Europese Commissie van tafel geveegd. Eurocommissaris Kroes, per slot van rekening –in haar eigen woorden- ‘not a pussy joe ken krep wissout ze klofs’ laat vanuit Peking weten twee van de drie scheepshellingen te willen sluiten, en wel op korte termijn, daar zij ‘niet in het eeuwige leven gelooft’ Tja. En nu? Nu melden de Poolse media dat Lech Walesa hartklachten heeft, en spoedig onder het mes moet. Maar de oud-vakbondsleider gelooft wel in het eeuwige leven. Van zijn scheepswerf dan. Kroes begaat volgens hem een kapitale vergissing door ‘het beste monument van de vreedzame strijd tegen het communisme’ de nek om te draaien. Die boodschap blijkt aan dovemansoren. Aan mij heeft niet gelegen. Immers, voor cryptische bespiegelingen over het bittere ironische feit dat de ‘wieg van de vakbond solidariteit’ die ‘de weg plaveide voor de vrije markt in Oost-Europa’ zelf niet bestand blijkt tegen de wetten van het kapitalisme, is de ‘beroemdste elektricien ter wereld’ inderdaad een niet te missen bestanddeel. En dat de fotoshoot een niet te missen bestanddeel van een bezoek aan het Orakel van Gdansk vormt, wist u, de trouwe lezer, ook al (zie: 13 augustus). Dat ging nog bijna mis. Een poging van een collega ‘die toevallig in de buurt was’ om de beste man op de vroege morgen ongevraagd voor de ingang van zijn kantoor te fotograferen, viel in slechte aarde. Maar gelukkig kwam alles nog goed. Geheel volgens eerder vermeld procédé. Want ja, Marloes, ik kan niet achterblijven.. (c) foto: Stephane Alonso

Barretje Kibel

Slechts het naambord naast het trapgat verraadt het bestaan van Aziatisch restaurant Kim Son, gelegen onder een verkeerskruising tussen Ulica Krucza en Piekna. Jawel, hier de trap af en naar rechts. Binnen treffen we een TL-verlicht eetlokaal van bescheiden omvang, waarbij de spiegelmuur mogelijke claustrofobische bijwerkingen moet compenseren. Het is rustig vanavond. De zaken gaan niet geweldig, maar de vaste cliëntèle weten hem te vinden, vertelt de Vietnamese eigenaar Thien Nguyen Chi. Hij runt het ondergrondse eethuis nu zo’n jaar of zeven. Een anonieme arm duwt een kom door het luik in de deur die vroeger naar het damestoilet leidde; de soep voor tafel drie kan door. De privatisering van het hoofdstedelijke stadsreiningsbedrijf begin jaren negentig betekende al snel het einde van veel openbare toiletten in Warschau. Onderhoudskosten waren eenvoudigweg onrendabel. De laatste jaren vond een groot aantal van hen echter een nieuwe bestemming, veelal in de horeca. ‘Kibels’ (Pools slang voor plee) worden de ondergrondse uitspanningen in de volksmond genoemd. De meest bekende Kibel is ongetwijfeld Underground, een jongerendancing op Ulica Marszalkowska, maar ook Bleus bar op Plac na Podrozu is –mede vanwege zijn zomers terras- een begrip. Zijn de inwoners van Warschau ondertussen tot wildplassen veroordeeld? Allerminst. De nieuwe uitbaters zijn contractueel verplicht tenminste 1 toilet openbaar te houden. Toegang: 1 Zloty. Dat wel. Wij nemen voor het dubbele bedrag de gebakken banaan in deeg, en opteren vervolgens voor de weekspecial: de Wonton noedelsoep á 8 Zloties. Nette prijsjes. En dan is het toiletbezoek nog gratis ook. Probeert u ook eens de Lau Chua Cay.

Orakel Lech

Van te voren toch een tikkeltje nerveus ging ik een paar maanden geleden bij Lech Walesa langs voor een interview. Ik wilde van de oud-vakbondsleider, voormalige Poolse president en Nobelprijswinnaar (1983) horen hoe hij denkt over de druk van EU-commissaris Neelie Kroes op de Poolse regering om te stoppen met de indirecte financiele steun aan de scheepswerf in Gdanks. Walesa was tamelijk bot in de omgang, duidelijk iets te vaak geinterviewd in zijn leven. Hij liet zich tijdens ons gesprek vooral uit in gedragen volzinnen: ,,Europa zal beseffen dat globalisering en vrijheid hier zijn geboren.’’ Hij pleitte voor een overgangsfase voor de scheepswerven. ,,We hebben hier op een resolute manier met onze markt, de Sovjetunie gebroken. We zullen in de toekomst nieuwe afzetmarkten vinden, maar we kunnen Polen intussen niet afsluiten en hier het licht uitdoen.” En: ,,Het is goed dat de EU overal dezelfde principes wil hanteren, maar misschien is het soms te streng. De niveaus moeten na de omwenteling nog vereffend worden, zowel economisch als sociaal. Polen verkeert in een overgangsfase” Gdansk zonder scheepsbouw is volgens Walesa onvoorstelbaar. ,,Dat zal nooit gebeuren. Desnoods bouwen we een periode alleen kano’s.’’ Inmiddels herhaalt hij zijn pleidooi vaker, lees ik hier. Aan het einde wilde ik Walesa fotograferen. Hij stond geroutineerd op en trok ergens een keukenstoel vandaan waar hij zelf naast ging staan en wachtte. Waarop, vroeg ik me af, camera in de aanslag. De vertaler greep in: Walesa ging ervan uit dat ik samen met hem op de foto wilde. Die kans heb ik maar niet laten schieten. Walesa legde een hand op mijn schouder, samen keken we naar de lens. Het echte portret liet zich gelukkig ook nog nemen.

dokter Ruud van der Graaf

De titel van de populaire Poolse ziekenhuisserie Na dobre I na zle klinkt een beetje als GTST, maar is meer een soort Medisch Centrum West. De Nederlands/Poolse acteur Redbad Klynstra (38) speelt sinds afgelopen seizoen de rol van dokter Ruud van der Graaf, een Nederlandse arts die in Polen is komen werken. Hij valt goed bij het publiek, is de indruk van medewerkers van de Nederlandse ambassade. Ze volgen zo nauw mogelijk hoe op Van der Graaf wordt gereageerd, omdat het idee om een Nederlandse arts in de serie te schrijven van de ambassade afkomstig is. Het beeld dat Polen van Duitsers hebben is met sprongen vooruit gegaan dankzij de populariteit van de Duitse acteur Stefan Müller in Polen. Dat wil Nederland ook, want behalve fijn handelsland staan 'we' bekend als een natie waar op een verwerpelijke manier wordt omgegaan met morele kwesties, zoals abortus, euthanasie, homohuwelijk en drugs. De afgelopen jaren is daar volgens Klynstra in de Poolse media bovendien het beeld bijgekomen van een land dat als een ‘politiestaat reageert op het mislukken van het multiculturele experiment’. Nu de kijkers een seizoen de tijd hebben gehad om de Hollander leuk te gaan vinden, gaat hij terloops moeilijke ‘Nederlandse’ thema’s aankaarten, zoals euthanasie. Dokter Ruud promoot euthanasie niet, benadrukt Klynstra, die zelf invloed heeft op het scenario. ,,Het gaat erom de dilemma’s te laten zien die Nederlandse artsen ervaren: natuurlijk ben je deel van een tolerant systeem en daardoor niet strafbaar, maar je bent nog altijd een persoon die het moet uitvoeren.”

Woodstock Polen - 2 en 3 augustus

Haast je naar de Pools-Duitse grens voor het tweedaags popfestival Halte Woodstock. Brein achter het festival is Jurek Owsiak, een onorthodoxe man die steevast bovenaan ieder spontaan gemaakt lijstje populaire Polen eindigt. Behalve filantroop, ex-muziekjournalist en kraker is Owsiak fel anti Radio Maryja. De rabiaat katholieke en nationalistische mediapater Tadeusz Rydzykbeschuldigt hem ervan een verderfelijke invloed op de jeugd te hebben. Op het festival zou drugs gedeald worden. Owsiak heeft een proces wegens smaad aangespannen en gewonnen, maar tot dusver geen excuses van Rydzyk. De regering lijkt Owsiak als oppositie te beschouwen, als 'een man die niet zou mogen handelen', citeert hij zijn baas bij de staatstv. En dus gaat hij aan de slag bij de grote commerciele concurrent TVN. Het festival heeft geen budget en daarmee geen grote namen. Bands sturen hun demo's naar Owsiak, die zich persoonlijk intensief met de selectie bemoeit en ervoor instaat dat de techniek 'van wereldniveau is'. Wie door zijn selectie komt speelt voor een publiek van bijna 300.000 man.

Gekke hond

Eigenlijk had frambozen-exporteur Servië met dit drankje moeten komen, maar aan Polen ('ookal eerder EU-lid') de eer. In hoofdstad Warschau is de 'gekke (of razende (?) hond' (Wsciekły Pies) populair. Een mix van wodka, frambozensap en tabasco. Neem een klein glaasje met een flinke laag wodka, voeg een scheut frambozensap toe (een beetje bar heeft tegenwoordig een pompje met frambozensap achter de toom) en laat de klant zelf de tabasco druppelen. Gooi het geheel in een handgebaar achterover. De zoet-pittig combinatie is verrassend goed. Een beetje dat spekpannekoek met stroop-effect. Het is de Engelse vrijgezellen die in Polen hun 'stag parties' organiseren in ieder geval ook niet ontgaan dat dit lekker is.

Adam Falkiewicz

Zelfmoord, ieder mens heeft er recht op. De vraag is alleen: wanneer ga je? Door de concertzaal van de Chopin Akademie in Warschau klinkt de beverige stem van Adam Falkiewicz, de veelbelovende jonge componist die op 21 mei uit het leven stapte. In de zaal familie, zijn Nederlandse vriend, bewonderaars en toevallige voorbijgangers als wij. We luisteren naar composities voor klarinet, marimba en viool, maar een groot deel van de avond is gevuld met opnames van Falkiewicz, die als zanger een beetje aan Antony Hegarty of John Cale doet denken. De titels zeggen veel: 'Black Rain', 'Cruelty', 'Failure'. Op het podium een eenzame microfoonstandaard. Als het zaallicht uitgaat krijgt de buste van Chopin, hoog boven het podium, iets griezeligs, met Falkiewicz teksten over zwarte regen uit een zwarte hemel helemaal. Dat Warschau geen traditie heeft om componisten vrolijk te stemmen, wist ik al van David Bowie. Met Brian Eno schreef hij het nummer Warszawa (HIER een fragment) voor de LP Low uit 1977, na een bezoek aan de Poolse hoofdstad. Ian Curtis was zo dol op dit neerslachtige nummer dat hij zijn band 'Warsaw' doopte. In 1980 - z'n groep heette inmiddels Joy Division - hing hij zichzelf op. In Warschau kwam in hetzelfde jaar Adam Falkiewicz ter wereld.

Warszawa

Stjepan

Dat was schrikken in de kiosk in Krakow. Angela Merkel, de Duitse bondskanselier met ontbloot bovenlichaam op de omslag van een Pools opinieblad. Het meest schokkende vond ik nog dat aan elke borst een helft van de Poolse tweeling hing die op dit moment Polen bestuurt. Deze week werd bekend dat de Unesco - de organisatie die wereldwijd het cultuurerfgoed in de gaten houdt - op aandringen van Polen het voorvoegsel 'Duits' voor 'vernietigingskamp Auschwitz' plaatst, om misverstanden te voorkomen. Wij waren er vanmiddag. In een van de huizen is van oudsher een tentoonstelling ingericht voor iedereen die van het grondgebied van voormalig Joegoslavië is weggevoerd en alle andere Joegoslavische slachtoffers van het fascisme. Sinds 1991 niet meer bijgewerkt - verwijzingen naar kamp Jasenovac ontbreken bijvoorbeeld. Bij de ingang twee plastic kransen met rode sterren, uitgevoed in anjers van plastic. De twee tentoonstellingszalen zijn aardedonker, er komt niemand om het licht aan te doen. In het licht dat van de gang op de tentoonstelling valt is alleen de foto zichtbaar van Stjepan Filipovic, de partizaan die in 1941 al zingend door de nazi's in Valjevo werd ophangen. Zijn lichaam heeft de vorm van een Y, met gebalde vuisten, een overwinnaar, net voordat het krukje onder hem wordt weggetrapt.

Extreme Makeover

De 12 meter hoge Palmboom op de Aleje Jerezolimski is de tropische verassing van Warschau. Alleen de wat plasticachtige palmtakken verraden dat het namaak betreft. Nu blijkt ook de stam niet van hout maar van beton. De Palmboom ondergaat na 5 jaar een grondige renovatie. ‘Ik zag mijn kunstwerk uit elkaar vallen’ zegt en initiatiefneemster Joanna Rajkowska. ‘Groeten uit Jeruzalemstraat’, zoals het project officieel heet, symboliseert volgens haar de ‘vrije geest’. Maar niet alle geesten in Warschau waren er rijp voor. De boom zou teveel met zijn omgeving detoneren. ‘Lech Kaczynski, de vorige burgemeester van Warschau (en huidige president van Polen, red.), zag op deze plaats liever de jaarlijkse kerstboom’, aldus Rajkowska. Het nieuwe gemeentebestuur is haar gunstiger gezind, en wil een deel van de renovatiekosten op zich nemen. De nieuwe takken zullen beter tegen wind, regen en koude bestand zijn. Het wachten is nu nog op het palmhout. Dat is speciaal uit Californië geïmporteerd, maar ligt al weken in de haven van Gdynia te wachten tot de inklaringspapieren op orde zijn. Als alles meezit, kunnen de stukjes bast deze week op de betonnen monoliet worden geplakt. Bovenste foto (c) Joanna Rajkowska

Er zijn er twee jarig

Hoera (x2)! De respectabele leeftijd van 58 bereikt. Een passende gelegenheid om O dwóch takich co ukradli ksienzyc, oftewel 'Over twee jongens die de maan stalen', eens van de plank te trekken. In deze technicolor kinderfilm uit 1962 schittert de tweeling als Jacek en Placek, die met hun schelmenstreken een duindorpje onveilig maken, en al liedjes zingend de wijde wereld in trekken. Omdat de ambities (ook toen al) verder reikten probeerden ze ook de maan te stelen. Citaten als ‘om te winnen moet je een beetje vals spelen’ en ‘laten we de boel eens lekker op zn kop zetten’ zijn het afgelopen jaar profetisch gebleken. Lech en Jaroslaw zijn als kind (in deze film althans) werkelijk niet van elkaar te onderscheiden. Er wordt wel beweerd dat hun naaste medewerkers nog steeds moeite hebben om ze uit elkaar te houden. Dat is een beetje overdreven. Er is 1 duidelijk onderscheidend detail: Lech heeft een mol in zijn gezicht. Met die kennis gewapend kunt u nu aan de slag met het spelletje ‘Raad een Kaczynski.’ Valt nog niet mee trouwens. Mijn high score is 80%.

Als de feiten in de weg zitten

Jan Grzebski ontwaakt na een coma van 19 jaar in een compleet andere wereld, waarin mensen verlost zijn van het communistisch juk, ‘met mobiele telefoons over straat lopen’ en winkelschappen zo goed gevuld zijn dat zijn ‘hoofd er van begint te tollen.’ En hij houdt de Polen en passant ook nog een spiegel voor, want: ‘nog altijd hoor ik veel geklaag om me heen’ -een volkssport bij uitstek. Mooie moraal, geweldig verhaal. Alleen jammer dat er zoveel onwelgevallige details in de weg zaten. Het feit dat Grzebski’s ‘coma’ geen coma was bijvoorbeeld. Later verschijnen alsnog enige correcties in de media. ‘Nou ja zeg. Het verhaal klopt helemaal niet.’ Dat is niet de schuld van Jan Grzesbski. Hij heeft toch vanaf het begin duidelijk gemaakt dat hij het merendeel van de tijd bij kennis was en met mensen communiceerden via grimassen (hij is volledig verlamd). Hij was dus niet ‘plotseling 11 kleinkinderen rijker.’ Dat hij zijn spraakvermogen terug heeft, mag overigens ook een medisch wonder heten. Maar niet spannend genoeg. We wilden de Goodbye Lenin versie.

Roze Landdag

Roman Giertych, de immer fris gekapte onderwijsminister van Polen, staat niet alleen in zijn onvermoeibare strijd tegen het 'roze gevaar’. Daarbij kan hij vast rekenen op zijn ordedienst, Mlodziez Wszechpolksa, de Heel-Poolse Jeugd. Deze van oorsprong vooroorlogse extreem-rechtse beweging werd in 1989 door de toen 18-jarige Giertych heropgericht. Een clubje vaderlandlievende jongelingen, die een beetje fikkie steken in het bos -met de bijbel onder hun kussen, naar verluidt. Kweekvijver voor politiek talent ook. Want mensen die de gezinswaarden te vuur en te zwaard verdedigen, zijn altijd welkom bij De Liga van Poolse Gezinnen. En omdat ook zij recht hebben op hún demonstratie, vormt de jaarlijkse Gaypride in Warschau een verzetje voor de Giertych Jugend. Eerst een weekje in de garagebox spandoeken knutselen en slogans oefenen: ‘Perverse Pederasten’. Intelligent gedachtegoed, dat Giertych in een deze week ingediend wetsvoorstel heeft gegoten. ‘Het propageren van homoseksualiteit’ (lees: uitkomen voor je geaardheid) moet op straffe van ontslag uit het onderwijs gebannen worden. Immers, de jeugd dient beschermd te worden tegen 'opvattingen die een bedreiging vormen voor het huwelijk en gezin'. Alle reden dus voor Poolse andersgeaarden en sympathisanten om dit weekend de straat op te gaan. ‘Het is beangstigend dat deze regering discriminatie niet bestrijdt maar aanjaagt.’ zegt Robert Biedron van de Campagne Tegen Homofobie. Een recente peiling leerde dat 53% van de Poolse bevolking homoseksualiteit als een 'zonde' ervaart. De demonstratie verliep - anders dan voorgaande jaren- zonder incidenten. Vrees daarvoor was het argument van de Poolse President Lech Kaczynski om de Gaypride in 2005 (destijds als burgemeester) te verbieden. Daarmee overtrad hij Europese wetgeving, oordeelde het Europese Hof voor Mensenrechten eerder deze maand. Homofoob zou de President zichzelf niet willen noemen. ‘Sommigen van mijn beste vrienden hebben een andere seksuele orientatie’ onthulde hij vorig jaar, vergezeld met de waarschuwing dat wanneer homoseksualiteit nog verder zou toenemen, ‘De mensheid gedoemd is tot uitsterven.’ Iets om over na te denken. Lech heeft 1 dochter. Zijn kinderloze tweelingbroer Jaroslaw (57), overdag werkzaam als Premier van het land, kan maar geen geschikte levenspartner vinden. En dus woont hij nog gewoon bij zn moeder. Wist u trouwens wat ze in Polen zeggen over mannen die nog bij hun moeder wonen?