Leer lezen en win een koelkast!

Dat is de boodschap van een campagne tegen analfabetisme van het Ministerie van Onderwijs. Speciaal gericht op vrouwen natuurlijk. Van de ongeveer 70 miljoen Turken zijn er ongeveer 5 miljoen analfabeet. Om meer vrouwen naar alfabetiseringscursussen te lokken, worden nu in samenwerking met een bank huishoudelijke apparaten ingezet: elke vrouw die een lees- en schrijfcursus succesvol afsluit, sleept een wasmachine of koelkast in de wacht. Ik schoot in de lach toen ik het las, want zo’n campagne zou in Nederland onmiddellijk uit feministisch oogpunt om zeep geholpen worden. Maar ik vind het een geweldig idee. De meeste analfabete vrouwen zijn nu eenmaal huisvrouw en die worden vast gemotiveerder te leren lezen en schrijven als er een mooi apparaat op het spel staat. Doe je best dames!
(op de foto een buzdolabi örtüsü, oftewel een koelkastdoekje)

De doodlopende straat 'Republiek'

Het is ronduit hilarisch hoe het strikt seculiere kamp en het vrome moslim-front in Turkije elkaar soms bestrijden. De eerste groep wordt trouw gerepresenteerd door dagblad Cumhuriyet, een krant die keer op keer doorslaggevend bewijs vindt voor de manier waarop moslims de Republiek Turkije langzaamaan om zeep helpen. Nieuwste bewijs: in een buurt waar religieuze mensen het voor het zeggen hebben, werden een paar straatnamen veranderd en één van de nieuwe vondsten was Cumhuriyet Çıkmazı. Cumhuriyet betekent Republiek, Çıkmazı betekent ‘doodlopende straat’. Duidelijke zaak natuurlijk. De volgende dag meldde de religieuze krant Zaman dat Cumhuriyet ‘vergat’ te melden dat die Cumhuriyet Çıkmazı heel logisch een zijstraatje was van de Cumhuriyet Bulvarı, en dat er ook een brede Bulvarı vernoemd is naar Atatürk, wat natuurlijk de heilige van de secularisten is. Op dezelfde dag meldde Cumhuriyet dat ook, blijkbaar vonden zij dat ook wel zo eerlijk. Maar ze plaatsten er wel een foto bij van het straatnaambordje Cumhuriyet Çıkmazı, want daar draaide de kwestie natuurlijk om. Ik moet letterlijk hard lachen om dit soort dingen. Ik kan mezelf nauwelijks verplaatsen in iemand die serieus een islamitische staat ziet ontstaan vanuit een doodlopend straatje dat Republiek heet.

Vergeten liederen van Anatolië

Een overweldigend succes, Anadolu’nun kayip sarkilari, ‘Vergeten liederen van Anatolië’, de film die gisteravond in première ging op het Istanbul Filmfestival. Een prachtige en ontroerende reis door Anatolië, gebaseerd op oude traditionele liederen uit verschillende culturen die wortelen in deze grond. Dorpsvrouwen die de liederen zingen die ze van hun voorouders hebben geleerd, kleine meisjes en jongetjes pikken al luisterend de liedjes op, groepen mannen die muziek maken in de velden of in huizen in het dorp, dansend, werkend, lachend. Intens en echt. En als klap op de vuurpijl was er na de film een concert in poppodium Babylon. De film en het concert deden me denken aan Ebru, een schitterend fotoboek over culturele diversiteit in Turkije dat ik onlangs heb gekocht. Het kwam uit in 2006 en reist als expositie nog steeds door het land. Het lijkt erop dat de interesse en het respect voor culturele diversiteit groeien, dat er meer ruimte komt voor de gedachte dat culturele diversiteit het land niet zwakker maakt, maar juist rijker en sterker.
In Turkije draait Anadolu’nun kayip sarkilari vanaf het najaar in de bioscopen. Mocht hij ook in Nederland te zien zijn, dan zou ik zeggen: twijfel niet, maar ga!

(foto: affiche filmfestival)

Onrust bij de omroep

Ze dragen in hun protestmars een portret mee van Safiye Ayla (foto). Eind jaren negentig op haar negentigste overleden, maar in haar jonge jaren favoriet zangeres van Atatürk. Ze is groot geworden mede door haar optredens op de TRT, de Turkse staatsomroep. Het portret zegt alles over de onrust die er heerst bij de TRT, onrust die de medewerkers in protest de straat op doet gaan. Er is een nieuwe baas aangesteld, en zoals dat gaat hier bij aan de staat gelieerde instellingen, is dat een mannetje (zelden een vrouwtje) die goede banden heeft met of lid is van de regeringspartij. En dat is de AKP, de religieus-conservatieve partij die elk traditioneel staatsapparaat op haar grondvesten laat schudden. De nieuwe baas heeft een reorganisatie aangekondigd, want de TRT, zo zegt hij, is failliet. Jaja, zeggen de medewerkers, je wilt gewoon van ons, niet-religieuzen, af, zodat je je eigen mensen kunt aanstellen. Ze vrezen niet in de eerste plaats voor hun baan, want ze zijn in dienst van de staat en voor velen zal wel ergens anders een plekje gevonden worden. Ze vrezen dat de TRT stap voor stap een religieuze omroep wordt, die haar oude, Turks-culturele gezicht verliest. En dat dat onderdeel is van het grotere plan van de AKP om Turkije om te vormen tot een religieuze in plaats van seculiere staat. Vandaar dat portret van Safiye Ayla. Ze symboliseert het moderne, seculiere, cultureel rijke Turkije dat de TRT-medewerkers vrezen te verliezen.

Europees winkelen

Het was één van de eerste keren dat ik in Turkije naar de markt ging. Ik had net m’n eerste woorden Turks opgepikt, geliefde zou ‘s avonds koken en ik zou onder andere uien kopen. Niet te veel. Dus ik tegen de uienman op de markt: “Dört soğan lütfen” (vier uien alstublieft). Pakt die man een zak en een schep en begint vier kílo te scheppen. Tja, zo gaat dat hier. Ik riep snel ‘iki!’ (twee, het eerste lagere getal dan vier dat me te binnen schoot) en keerde huiswaarts met een flinke zak uien. Ik moet weer aan dat voorval denken nu de prijzen voor etenswaren stijgen. De prijzen voor brood gaan omhoog wegens de wereldwijde schaarste aan graan, maar ook de groenteprijzen stijgen. Citroenen: van anderhalf lira naar 4 lira per kilo. Tomaten, nu 5 lira per kilo, ooit anderhalf. Groene bonen: 15 lira per kilo, ooit 5 – van die laatste heeft Murat de marktman dan ook maar een mini-mandje staan. Ik vraag Murat of het koopgedrag van zijn klanten verandert. “Ja, ze kopen veel Europeser in”, zegt hij. Europeser? “Ja, vaker per stuk in plaats van per kilo.”

(foto: www.freeimages.com)

Rookmarkt

De afgelopen dagen werd er geprotesteerd in Adana (zuid-Turkije) en Ankara, eerder al was er protest in Istanbul en er zullen nog wel meer demonstraties volgen: werknemers van het bedrijf Tekel vrezen verlies van honderden banen nu hun staatsbedrijf is verkocht aan een buitenlandse multinational. De demonstraties lopen soms uit op confrontaties met de politie, inclusief traangas en waterkanon.

Nu is Tekel ook niet zomaar een bedrijf. De Tekel-winkeltjes vind je overal in het land – die op de foto is een ouwetje in de Istanbulse wijk Üsküdar. Het zijn dé verkooppunten voor bier, wijn en sterke drank (meestal in de supermarkt niet te krijgen) en voor sigaretten – en een heleboel kleine zooi, als kauwgum, lollies, batterijen, aanstekers en lucifers. Tekel produceert ook: een merk van de nationale drank Raki rolt er van de productielijn, maar vooral miljoenen en miljoenen sigaretten per jaar. Tekel is van de staat sinds 1925: Atatürk himself zorgde ervoor dat de staat het monopolie kreeg op de productie en verkoop van niet alleen alcohol en sigaretten, maar ook van zout, thee, koffie en lucifers én kruit en andere explosieven. In de loop der jaren zijn die monopolies één voor één opgeheven. Er zijn echter nog steeds veel restricties aan bijvoorbeeld de import van sigaretten, en dus heeft Tekel met haar (goedkope) merken een flink deel van de rookmarkt in handen kunnen houden. Dat zorgt voor werk, niet alleen in de fabrieken maar ook voor de tabaksboeren. En nu heeft tabaksgigant British American Tobacco de Tekel sigarettendivisie overgenomen. Dat gaat ongetwijfeld leiden tot saneringen en tot minder afname van de binnenlands geproduceerde tabaksplantjes. Reden genoeg om de straat op te gaan. Dat staatsbedrijven niet zo bij moderne economieën passen en dat het nogal dubieus is dat een staatsbedrijf een product levert dat haar eigen bevolking langzaamaan vergiftigt, tja, daar hebben die werknemers natuurlijk heel begrijpelijk geen boodschap aan…

De beste soldaat

Dit is Erhan. Hij is twintig en wordt door z’n vrienden een paar keer een flink eind de lucht in gegooid. Erhan, zo zingen ze erbij, is hún soldaat en dus de béste soldaat. Erhan heeft een Turkse vlag om zich heengeslagen, en laat even later, als hij weer met beide benen op de grond staat, weten dat hij geen problemen heeft met zijn gang naar het Turkse leger. Durmuş, ook militair in de dop, dient zijn vaderland met liefde, maar laat toch weten zijn vertrek ‘bullshit’ te vinden. Nou ja, nuanceert hij: hij vindt het vreselijk zijn familie en vrienden achter zich te laten. En als hij mocht kiezen tussen een rustig militair baantje ergens als bewaker of als soldaat in de modder in de strijd tegen de PKK in het zuidoosten, dan kiest hij ‘het actiefste’. Gevaarlijk of niet.
Even later wordt Erhan via de schouders van een vriend in de bus gezet. Net daarvoor heeft hij zijn familie gedag gezegd. Zijn moeder lacht een beetje door haar tranen heen. “Als ik het voor het kiezen had, ging hij natuurlijk niet”, zegt ze. Erhans vader: “Als er iets met mijn zoon gebeurt, is dat Gods wil.”
Dit weekend zijn uit alle uithoeken van Turkije duizenden en duizenden jongens richting barakken gegaan. Maandagochtend moeten ze zich melden voor de eerste dag van hun diensttijd, die meestal vijftien maanden duurt. Eerst drie maanden training, daarna het echte werk. Wie naar oorlogsgebied wordt gestuurd en wie niet, is nog niet bekend.

Paarse naald in actie

“Wij blijven op straat, mét onze paarse naald!” De op het eerste gezicht wat wonderlijke actiekreet schalt elke vrijdagavond door de grootste winkelstraat van Istanbul, Istiklal Caddesi. De paarse naald (in het Turks ‘mor iğne’), zo legt Tuğba Tekerek van de actiegroep uit, staat al jaren symbool voor de strijd van de Turkse vrouwenbeweging tegen ongewenste intimiteiten en aanrandingen op straat. Voor 10 kuruş (5 cent) per stuk kun je van de demonstrerende vrouwen een paarse naald kopen, een 7 centimeter lange naald met een paarse strik eraan. ‘Prachtig als accessoire’, knipoogt Tuğba, ‘en je kunt er natuurlijk mannen mee van je afprikken’.
De actie met de paarse naald is razendsnel op touw gezet nadat op oudjaarsnacht op Istiklal Caddesi een vrouw door een groep mannen werd aangerand. De camera’s stonden er bovenop, het incident was in iedere Turkse huiskamer te zien, maar de daders leken zich nergens voor te schamen. En fatsoenlijk gestraft werden ze ook al niet: 57 turkse lira (zo'n dertig euro) boete. Ook daar komt Mor Iğne tegen in het geweer. Ze blijven elke vrijdag demonstreren tot internationale vrouwendag op 8 maart.

Discussie over Atatürk

Vrouwen, die moeten zo min mogelijk onderwijs krijgen, zei hij. Z’n vriend was het er helemaal mee eens, en voegde toe dat vrouwen ook niet hoorden te werken en hun dorp zo min mogelijk hoorden te verlaten. Want als je vrouwen eenmaal gaat scholen en hen toestaat een inkomen te verdienen, dan bedreigt dat het huwelijk. Deze heren konden nu bijvoorbeeld ongestoord seksen met andere vrouwen dan hun echtgenoot. Het was zelfs niet zo erg als hun echtgenotes erachter kwamen, want scheiden was toch geen optie. Ik luisterde vol verbazing. Twee mannen van begin twintig, en nog bloedjeserieus ook.
Ik vroeg ze of ze van vader des vaderlands Atatürk hielden. Nu keken zíj vol verbazing. Natuurlijk hielden ze van Atatürk! Wisten ze, vroeg ik, dat Atatürk vrouwen kiesrecht gaf, dat zijn geadopteerde dochter de eerste vrouwelijke gevechtspiloot ter wereld was en dat Atatürk onderwijs voor jongens én meisjes verordonneerde? Ja, dat wisten ze, maar ze brachten dat allemaal niet in verband met vrouwen in het Turkije van nu. Ze stotterden een beetje. Misschien omdat ze zelf niet veel scholing hadden en hun dorp nauwelijks ooit verlieten.
En nu is de toegang tot youtube.com hier in het hele land geblokeerd. Wat dat te maken heeft met deze twee jonge mannen? Veel. Youtube is geblokkeerd omdat er een filmpje op te zien was waarin Atatürk werd beledigd. Alweer een bewijs van het feit dat een open discussie over Atatürk in Turkije niet mogelijk is. En dat is niet best, zeker niet voor degenen die hem zo vereren. Want juist door het uitwisselen van meningen in plaats van het opleggen van de officiële waarheid – hou van Atatürk! – kun je mensen overtuigen van het belang van sommige veranderingen die Atatürk in dit land heeft doorgevoerd. Je frist het geheugen van mensen zogezegd weer even op. Misschien leidt een discussie over Atatürk er ook wel toe dat hij minder wordt aanbeden, maar dat is ook prima. Want uiteindelijk is het niet het omkijken naar het verleden en naar leiders van weleer die het land vooruit helpen, maar de blik op het hier en nu en een focus op de toekomst. Náást onderwijs voor vrouwen natuurlijk!